Ο ρόλος της αποτυχίας στην προσωπική ανάπτυξη: γιατί μια έντιμη πρακτική πρέπει να μπορεί να αποτύχει

Του Guglielmo Poli

Οι περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στην προσωπική εργασία επειδή κάτι δεν πήγε όπως το ήλπιζαν. Μια σχέση τελείωσε, μια καριέρα κόλλησε, μια συνήθεια αρνήθηκε να αλλάξει, ένα σώμα σταμάτησε να συνεργάζεται. Κι όμως, πολλά από όσα πωλούνται ως «ανάπτυξη» υπόσχονται σιωπηλά το αντίθετο από αυτό που τους έφερε εκεί: μια ζωή στην οποία τα πράγματα επιτέλους παύουν να πηγαίνουν στραβά.

Αυτό το άρθρο υποστηρίζει κάτι λιγότερο βολικό και, πιστεύω, πιο χρήσιμο. Ο ρόλος της αποτυχίας στην προσωπική ανάπτυξη δεν είναι παρεμπίπτων. Είναι δομικός. Η αποτυχία είναι η μόνη στιγμή κατά την οποία η πραγματικότητα μάς λέει, χωρίς καμία αμφισημία, ότι το μοντέλο μας γι’ αυτήν ήταν ελλιπές. Μια πρακτική που δεν μπορεί να αποτύχει δεν μπορεί να διδάξει. Ένας άνθρωπος που δεν έχει την πολυτέλεια να αποτύχει δεν μπορεί να μάθει.

Θα δούμε τι λέει πραγματικά η γνωσιακή επιστήμη για το σφάλμα, τι μπορεί να διδάξει η φιλοσοφία της επιστήμης σε μια εσωτερική πρακτική, γιατί η «νοοτροπία» δεν αρκεί, και πώς όλα αυτά διαμορφώνουν τον τρόπο που δουλεύουμε στο μονοπάτι του Ad Unum.

Βασικοί ορισμοί

Η αποτυχία ως σήμα: τι κάνει ο εγκέφαλος με το σφάλμα

Η μηχανή πρόβλεψης

Ένα από τα πιο επιδραστικά ευρήματα της νευροεπιστήμης των τελών του εικοστού αιώνα προήλθε από καταγραφές ντοπαμινεργικών νευρώνων σε πιθήκους. Οι Wolfram Schultz, Peter Dayan και Read Montague έδειξαν ότι αυτοί οι νευρώνες δεν αντιδρούν απλώς στις ανταμοιβές. Αντιδρούν στη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που αναμενόταν και σε αυτό που πραγματικά συνέβη (Schultz, Dayan & Montague, 1997). Μια απρόσμενη ανταμοιβή προκαλεί έκρηξη δραστηριότητας. Μια πλήρως προβλεπόμενη ανταμοιβή δεν προκαλεί σχεδόν τίποτα. Μια ανταμοιβή που αναμενόταν αλλά δεν ήρθε προκαλεί πτώση.

Αυτό το σήμα «σφάλματος πρόβλεψης» έγινε ακρογωνιαίος λίθος του τρόπου με τον οποίο μοντελοποιούμε τη μάθηση, στα ζώα και στις μηχανές. Η συνέπεια είναι απλή και βαθιά: το νευρικό σύστημα μαθαίνει περισσότερο από την έκπληξη. Όπου όλα πάνε όπως σχεδιάστηκαν, ελάχιστα ενημερώνονται. Όπου κάτι πάει στραβά, το σύστημα λαμβάνει τη μία πληροφορία που δεν θα μπορούσε να παραγάγει μόνο του.

Μια καθημερινή μετάφραση

Σκεφτείτε κάποιον που πιστεύει, σιωπηλά, ότι οι άλλοι χάνουν το ενδιαφέρον τους γι’ αυτόν μόλις έρθουν κοντά του. Για χρόνια, κάθε σχέση μοιάζει να το επιβεβαιώνει. Ύστερα, ένας φίλος μένει. Η φιλία επιβιώνει από μια σύγκρουση, μια μακρά σιωπή, μια αμήχανη συγγνώμη. Αυτή η εμπειρία είναι, τεχνικά, μια αποτυχία: μια αποτυχία της πρόβλεψης. Και ακριβώς αυτή η αποτυχία ανοίγει την πόρτα σε μια διαφορετική κατανόηση του εαυτού.

Ιδωμένες έτσι, πολλές από τις στιγμές που αποκαλούμε αποτυχίες είναι στην πραγματικότητα αποτυχίες των μοντέλων μας, και αυτές είναι οι στιγμές κατά τις οποίες ένα μοντέλο μπορεί επιτέλους να αλλάξει.

Μια προειδοποίηση κατά της υπερερμηνείας της επιστήμης

Η έρευνα για το σφάλμα πρόβλεψης αφορά συγκεκριμένα κυκλώματα και συγκεκριμένες εργασίες. Δεν αποδεικνύει μια φιλοσοφία ζωής, και θα ήταν ανέντιμο να παρουσιαστεί έτσι. Αυτό που προσφέρει είναι μια καλά θεμελιωμένη αναλογία: ένα σύστημα μάθησης χρειάζεται αναντιστοιχίες για να μάθει. Η αναλογία αυτή είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή είναι μετριοπαθής.

Πότε τα λάθη διδάσκουν και πότε όχι

Το δημοφιλές σύνθημα «μαθαίνουμε από τα λάθη μας» είναι μισή αλήθεια. Η έρευνα είναι πιο ακριβής και πιο ενδιαφέρουσα.

Λάθη και ανατροφοδότηση

Σε μια εκτενή ανασκόπηση, η Janet Metcalfe κατέληξε ότι τα λάθη κατά τη μάθηση δεν είναι επιβλαβή, και συχνά είναι ωφέλιμα, υπό την προϋπόθεση ότι ακολουθεί διορθωτική ανατροφοδότηση (Metcalfe, 2017). Ο κλασικός φόβος ότι ένα λάθος θα «χαραχτεί» ως λανθασμένη απάντηση δεν στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό όταν ο μαθητής βλέπει στη συνέχεια τη σωστή. Είναι ενδιαφέρον ότι τα λάθη που γίνονται με μεγάλη βεβαιότητα και στη συνέχεια διορθώνονται τείνουν να θυμούνται ιδιαίτερα καλά: η έκπληξη κάνει τη δουλειά.

Η αξία του να προσπαθείς και να αστοχείς

Οι Nate Kornell, Matthew Hays και Robert Bjork έδειξαν ότι ακόμη και οι ανεπιτυχείς προσπάθειες ανάκλησης μιας απάντησης, όταν ακολουθούνται από την ίδια την απάντηση, μπορούν να βελτιώσουν τη μεταγενέστερη μνήμη σε σύγκριση με την απλή μελέτη της απάντησης από την αρχή (Kornell, Hays & Bjork, 2009). Η προσπάθεια να φτάσεις, χωρίς να φτάσεις ακριβώς, προετοιμάζει τον νου να δεχτεί.

Παραγωγική αποτυχία

Στην εκπαιδευτική έρευνα, ο Manu Kapur εισήγαγε τον όρο παραγωγική αποτυχία για σχεδιασμούς στους οποίους οι μαθητές επιχειρούν πρώτα προβλήματα που δεν είναι ακόμη εξοπλισμένοι να λύσουν, και μόνο μετά λαμβάνουν διδασκαλία (Kapur, 2008). Ο αρχικός αγώνας, και οι μερικές ή λανθασμένες λύσεις που παράγει, αποδείχθηκε σε αρκετές από τις μελέτες του ότι υποστηρίζουν βαθύτερη κατανόηση και καλύτερη μεταφορά της γνώσης από ό,τι η άμεση διδασκαλία μόνη της.

Προσέξτε τη λέξη σχεδιασμός. Η παραγωγική αποτυχία δεν είναι το ίδιο με το να αφήνεις τους ανθρώπους να παλεύουν χωρίς κατεύθυνση. Είναι δομημένη: το πρόβλημα επιλέγεται με προσοχή, ο αγώνας έχει όρια και ακολουθεί εδραίωση.

Σκόπιμη εξάσκηση και το όριο της ικανότητας

Ο Anders Ericsson και οι συνεργάτες του περιέγραψαν την επίδοση των ειδικών ως προϊόν σκόπιμης εξάσκησης: επίπονης δουλειάς που στοχεύει ειδικά σε όσα κάποιος δεν μπορεί ακόμη να κάνει, με άμεση ανατροφοδότηση (Ericsson, Krampe & Tesch-Römer, 1993). Η μεταγενέστερη έρευνα έχει αμφισβητήσει το πόσα εξηγεί η εξάσκηση από μόνη της, αλλά ένα χαρακτηριστικό έχει αντέξει καλά: η βελτίωση βρίσκεται στο όριο όπου αποτυγχάνεις αρκετά συχνά ώστε να μαθαίνεις και πετυχαίνεις αρκετά συχνά ώστε να συνεχίζεις.

Όταν η αποτυχία δεν διδάσκει

Συνολικά, τα ευρήματα αυτά μάς λένε επίσης πότε η αποτυχία είναι άχρηστη ή ακόμη και επιβλαβής:

• Όταν δεν υπάρχει ανατροφοδότηση. Ένα λάθος που δεν αναγνωρίζεται ποτέ ως λάθος δεν αλλάζει τίποτα ή ενισχύει το λάθος μάθημα.
• Όταν το διακύβευμα είναι συντριπτικό. Υπό έντονη απειλή, η προσοχή στενεύει στην προστασία. Οι άνθρωποι αμύνονται αντί να εξετάζουν.
• Όταν η αποτυχία ερμηνεύεται ως ταυτότητα. Το «απέτυχα» γίνεται «είμαι αποτυχημένος» και η πληροφορία χάνεται μέσα στην ντροπή.
• Όταν δεν υπάρχει δεύτερη προσπάθεια. Η μάθηση χρειάζεται την ευκαιρία να ξαναδοκιμάσεις με τη νέα πληροφορία.

Κάθε σοβαρή προσέγγιση της ανάπτυξης, είτε σε μια σχολική τάξη είτε σε ένα θεραπευτικό γραφείο είτε σε έναν χώρο πρακτικής, πρέπει να ενσωματώνει αυτές τις τέσσερις συνθήκες σκόπιμα.

Η διαψευσιμότητα στην προσωπική ανάπτυξη

Το κριτήριο του Popper, εν συντομία

Ο φιλόσοφος Karl Popper πρότεινε ότι αυτό που διακρίνει έναν επιστημονικό ισχυρισμό δεν είναι ότι μπορεί να επιβεβαιωθεί, αλλά ότι θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να αποδειχθεί ψευδής (βλ. το λήμμα για τον Popper στη Stanford Encyclopedia of Philosophy). Μια θεωρία που μπορεί να χωρέσει κάθε πιθανή παρατήρηση δεν μας λέει τίποτα για τον κόσμο. Η φαινομενική της δύναμη είναι στην πραγματικότητα αδυναμία.

Ο Imre Lakatos εκλέπτυνε την εικόνα: τα πραγματικά ερευνητικά προγράμματα δεν εγκαταλείπονται με το πρώτο αντίθετο αποτέλεσμα, αλλά πρέπει να παραμένουν προοδευτικά, δηλαδή οι προσαρμογές τους να οδηγούν σε νέες, ελέγξιμες προβλέψεις και όχι σε ατελείωτες δικαιολογίες (βλ. το λήμμα της SEP για τον Lakatos).

Η μη διαψεύσιμη πρακτική

Ας το εφαρμόσουμε τώρα στον κόσμο της ευεξίας και της αυτοβελτίωσης. Σκεφτείτε μια πρακτική με την εξής λογική:

• Αν νιώθεις καλύτερα, η πρακτική λειτούργησε.
• Αν δεν νιώθεις τίποτα, η πρακτική δουλεύει σε βαθύτερο επίπεδο.
• Αν νιώθεις χειρότερα, η πρακτική απελευθερώνει παλιά μπλοκαρίσματα.
• Αν τίποτα δεν αλλάξει μετά από έναν χρόνο, δεν ήσουν αρκετά ανοιχτός.

Κάθε αποτέλεσμα είναι επιτυχία. Τίποτα δεν θα μπορούσε ποτέ να μετρήσει ως ένδειξη ότι κάτι δεν λειτουργεί. Από τη σκοπιά του Popper, αυτή δεν είναι μια ισχυρή πρακτική· είναι μια κενή πρακτική και, ακόμη πιο ανησυχητικά, μεταφέρει κάθε αποτυχία στον άνθρωπο που την εμπιστεύτηκε.

Πώς μια πρακτική γίνεται έντιμη

Η εναλλακτική δεν είναι να απαιτούμε εργαστηριακή απόδειξη για κάθε εσωτερική εμπειρία. Πολλά πολύτιμα πράγματα σε μια ανθρώπινη ζωή δεν μετριούνται με αυτόν τον τρόπο. Η εναλλακτική είναι να υιοθετήσουμε το πνεύμα της διαψευσιμότητας:

1. Διατυπώστε τις προσδοκίες εκ των προτέρων. Τι συγκεκριμένα ελπίζω ότι θα αλλάξει αυτή η πρακτική τις επόμενες οκτώ εβδομάδες; Τον ύπνο; Την αντιδραστικότητα; Την ποιότητα της προσοχής μου προς τους άλλους;
2. Αποφασίστε τι θα σήμαινε «δεν λειτουργεί». Γράψτε το πριν ξεκινήσετε, όταν δεν έχετε ακόμη επενδύσει στην απάντηση.
3. Κοιτάξτε το αποτέλεσμα με ειλικρίνεια. Ιδανικά, συμπεριλάβετε κάποιον που σας γνωρίζει και δεν έχει κανένα συμφέρον από την πρακτική σας.
4. Προσαρμόστε και πείτε το. Αλλάξτε την πρακτική, τη δόση, την προσδοκία ή σταματήστε. Και τα τέσσερα είναι θεμιτά αποτελέσματα.

Έτσι προσπαθούμε να δουλεύουμε στην Ακαδημία. Είναι επίσης, κατά την εμπειρία μου, η καλύτερη προστασία απέναντι στην εξάρτηση από δασκάλους, συμπεριλαμβανομένων και ημών. Μια έντιμη πρακτική δίνει στον μαθητή τα εργαλεία για να διαπιστώσει πότε δεν τον εξυπηρετεί.

Γιατί η «νοοτροπία ανάπτυξης» δεν αρκεί

Λίγες ιδέες για την αποτυχία έχουν ταξιδέψει τόσο μακριά όσο η «νοοτροπία ανάπτυξης» (growth mindset): η πεποίθηση ότι οι ικανότητες μπορούν να αναπτυχθούν, η οποία υποτίθεται ότι βοηθά τους ανθρώπους να απαντούν στις αναποδιές με προσπάθεια αντί για απόσυρση.

Η ιδέα είναι ελκυστική και η βασική της διαίσθηση λογική. Όμως τα δεδομένα καλούν σε ταπεινότητα. Δύο μεγάλες μετα-αναλύσεις της Victoria Sisk, της Brooke Macnamara και των συνεργατών τους βρήκαν ότι η μέση σχέση ανάμεσα στη νοοτροπία ανάπτυξης και τη σχολική επίδοση ήταν ασθενής, και ότι η μέση επίδραση των παρεμβάσεων νοοτροπίας ήταν επίσης μικρή, με πιθανά οφέλη συγκεντρωμένα σε συγκεκριμένες ομάδες, όπως μαθητές σε ακαδημαϊκό κίνδυνο ή από οικογένειες χαμηλότερου εισοδήματος (Sisk et al., 2018).

Αυτό έχει σημασία για όποιον διδάσκει. Υποδηλώνει ότι αυτό που πιστεύουμε για την αποτυχία είναι λιγότερο καθοριστικό από τις συνθήκες μέσα στις οποίες αποτυγχάνουμε. Δεν μπορείτε να πείσετε με λόγια κάποιον να αποκτήσει μια υγιή σχέση με το σφάλμα. Μπορείτε όμως να σχεδιάσετε ένα περιβάλλον στο οποίο τα λάθη είναι ορατά, η ανατροφοδότηση σαφής, οι δεύτερες προσπάθειες φυσιολογικές και κανείς δεν ταπεινώνεται. Οι πεποιθήσεις τείνουν να ακολουθούν την εμπειρία πιο αξιόπιστα απ’ ό,τι το αντίστροφο.

Για έναν εκπαιδευτή, αυτό είναι ένα απελευθερωτικό συμπέρασμα. Η δουλειά δεν είναι να «εγκαταστήσει» τη σωστή στάση. Η δουλειά είναι να χτίσει τον σωστό χώρο.

Η κοινωνική διάσταση του σφάλματος: ασφάλεια πριν από το θάρρος

Τι μας δίδαξαν οι ομάδες

Η έρευνα της Amy Edmondson για τις ομάδες εργασίας εισήγαγε την έννοια της ψυχολογικής ασφάλειας: μιας κοινής πεποίθησης ότι η ομάδα είναι ασφαλής για διαπροσωπικό ρίσκο (Edmondson, 1999). Στις πρώτες της μελέτες σε νοσοκομειακές ομάδες, βρήκε κάτι που αρχικά έμοιαζε παράδοξο: ορισμένες από τις ομάδες που λειτουργούσαν καλύτερα ανέφεραν περισσότερα λάθη. Η πιο εύλογη εξήγηση δεν ήταν ότι έκαναν περισσότερα λάθη, αλλά ότι ήταν πρόθυμες να μιλήσουν γι’ αυτά.

Όπου το λάθος τιμωρείται, το λάθος περνά στην αφάνεια. Δεν εξαφανίζεται· απλώς παύει να είναι διαθέσιμο για μάθηση.

Μέσα σε έναν άνθρωπο

Η ίδια δυναμική λειτουργεί και μέσα στο άτομο. Πολλοί από εμάς διατηρούμε μια εσωτερική κουλτούρα που τιμωρεί τα λάθη πιο σκληρά από οποιονδήποτε προϊστάμενο. Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: σταματάμε να παρατηρούμε. Βρίσκουμε δικαιολογίες. Αλλάζουμε θέμα μέσα στο ίδιο μας το κεφάλι.

Γι’ αυτό μεγάλο μέρος της έντιμης προσωπικής ανάπτυξης δεν ξεκινά με την πειθαρχία αλλά με ένα είδος εσωτερικής ασφάλειας: την ικανότητα να κοιτάζεις αυτό που πήγε στραβά χωρίς να καταρρέεις στην αυτοεπίθεση. Αυτό δεν είναι ενδοτικότητα. Είναι γνωσιολογική προϋπόθεση. Δεν μπορείς να μάθεις από μια αποτυχία που δεν αντέχεις να κοιτάξεις.

Η ομάδα ως εργαστήριο

Αυτός είναι επίσης ένας από τους λόγους για τους οποίους εκτιμούμε την ομαδική εργασία στα μαθήματα της Ακαδημίας. Μια ομάδα που κρατιέται σωστά είναι ένας χώρος όπου οι άνθρωποι βλέπουν άλλους να αποτυγχάνουν, να ανακάμπτουν και να συνεχίζουν, και ανακαλύπτουν ότι ο ουρανός δεν έπεσε. Για πολλούς συμμετέχοντες, αυτή η εμπειρία που βιώνεται ως μάρτυρας κάνει περισσότερα από οποιαδήποτε εξήγηση.

Το σφάλμα και το Ένα: η ανάγνωση του Ad Unum

Ο διαχωρισμός ως αναντιστοιχία

Το όραμα του Ad Unum περιγράφει μια κίνηση από τον κατακερματισμό προς την ενότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της αποτυχίας στην προσωπική ανάπτυξη αποκτά ιδιαίτερο νόημα. Ένα σφάλμα είναι το σημείο στο οποίο το χωριστό, ιδιωτικό μας μοντέλο του κόσμου προσκρούει στον κόσμο όπως είναι. Είναι μια στιγμή επαφής.

Χρησιμοποιούμε συχνά εικόνες από τη φυσική για να μιλήσουμε γι’ αυτό το μονοπάτι: τη διεμπλοκή ως εικόνα βαθιάς σύνδεσης, τη σύντηξη ως εικόνα ενσωμάτωσης, το Ένα ως εικόνα ολότητας και την επιστροφή ως εικόνα μιας εξέλιξης που επιστρέφει στην πηγή της εμπλουτισμένη. Θέλω να είμαι ακριβής ως προς το καθεστώς τους. Πρόκειται για αναλογίες, που επιλέχθηκαν επειδή είναι υποβλητικές και δομικά διαφωτιστικές. Δεν είναι ισχυρισμοί ότι η κβαντική φυσική αποδεικνύει ένα πνευματικό δόγμα, και δεν είναι ιατρικοί ισχυρισμοί οποιουδήποτε είδους.

Χρησιμοποιημένη υπεύθυνα, η αναλογία λέει το εξής: ένα σύστημα που θα έμενε απόλυτα κλειστό, χωρίς να διαταράσσεται ποτέ από οτιδήποτε έξω από τις δικές του προβλέψεις, δεν θα άλλαζε ποτέ. Η ανάπτυξη, όπως και η μάθηση, απαιτεί ανοιχτότητα σε ό,τι δεν ταιριάζει. Η αποτυχία είναι η μορφή που παίρνει συνηθέστερα αυτή η ανοιχτότητα.

Η επιστροφή δεν είναι ευθεία γραμμή

Στο πλαίσιό μας, η κίνηση προς το Ένα δεν είναι μια θριαμβευτική άνοδος. Μοιάζει περισσότερο με σπείρα: προσέγγιση, σφάλμα, διόρθωση, επιστροφή, κάθε φορά με περισσότερο από τον εαυτό ενσωματωμένο. Όσοι περιμένουν ότι το μονοπάτι θα είναι μια ευθεία απογοητεύονται τακτικά. Όσοι περιμένουν μια σπείρα αναγνωρίζουν τις αναποδιές τους ως μέρος του σχήματος.

Γι’ αυτό είμαστε επίσης προσεκτικοί με τη γλώσσα της «ίασης». Στο Ad Unum Energy Healing, όπως σε κάθε πρακτική που διδάσκουμε, ο στόχος είναι η ευεξία, η επίγνωση και μια καλύτερη σχέση με την προσωπική μας εμπειρία. Είναι συμπληρωματική, ποτέ υποκατάστατο ιατρικής ή ψυχολογικής φροντίδας, και κανείς που δεν νιώθει καλύτερα δεν έχει «αποτύχει» στην πρακτική.

Ανάπτυξη μετά από δυσκολίες, με εντιμότητα

Ερευνητές όπως οι Richard Tedeschi και Lawrence Calhoun έχουν καταγράψει αυτό που ονομάζουν μετατραυματική ανάπτυξη: θετικές ψυχολογικές αλλαγές που αναφέρουν ορισμένοι άνθρωποι αφού πάλεψαν με ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες ζωής (Tedeschi & Calhoun, 2004). Η έννοια είναι πολύτιμη, αλλά συνοδεύεται από δύο προειδοποιήσεις που έχουν σημασία για όποιον βρίσκεται σε ρόλο βοήθειας.

• Η ανάπτυξη είναι δυνατή, όχι υποχρεωτική. Κανείς δεν χρωστά στον κόσμο μια ιστορία μεταμόρφωσης ως αντάλλαγμα για τον πόνο του.
• Η ανάπτυξη και η δυσφορία μπορούν να συνυπάρχουν. Το να αναφέρει κάποιος ανάπτυξη δεν σημαίνει ότι ο πόνος έχει φύγει.

Μια έντιμη πρακτική κρατά και τα δύο. Δεν εξωραΐζει την αποτυχία, αλλά ούτε και τη σπαταλά.

Ένα πρακτικό πρωτόκολλο για έντιμη αποτυχία

Ακολουθεί μια απλή δομή που χρησιμοποιώ με μαθητές και στη δική μου πρακτική. Αντλεί από την έρευνα που αναφέρθηκε παραπάνω και από χρόνια διδασκαλίας. Προορίζεται για συνηθισμένες αναποδιές, όχι για κρίσεις· σε μια κρίση, το πρώτο βήμα είναι πάντα η αναζήτηση κατάλληλης επαγγελματικής υποστήριξης.

1. Ονομάστε την πρόβλεψη

Πριν εξετάσετε τι πήγε στραβά, γράψτε τι περιμένατε. Να είστε συγκεκριμένοι. «Περίμενα ότι η συζήτηση θα ηρεμούσε τα πράγματα.» «Περίμενα να νιώθω πιο κεντραρισμένος μετά από τέσσερις εβδομάδες πρακτικής.» Χωρίς την πρόβλεψη δεν υπάρχει σφάλμα από το οποίο να μάθετε, μόνο μια αόριστη αίσθηση απογοήτευσης.

2. Διαχωρίστε το γεγονός από την ταυτότητα

Ξαναγράψτε κάθε πρόταση για τον εαυτό σας ως πρόταση για το γεγονός. Το «Είμαι άχρηστος σε αυτό» γίνεται «Αυτή η προσπάθεια δεν έφερε αυτό που ήλπιζα». Η δεύτερη πρόταση περιέχει πληροφορία. Η πρώτη περιέχει μόνο πόνο.

3. Αναζητήστε την έκπληξη

Ρωτήστε: τι ακριβώς με εξέπληξε; Η έκπληξη είναι εκεί όπου βρίσκεται η μάθηση. Συχνά είναι κάτι μικρό: μια αντίδραση που δεν προβλέψατε, μια αίσθηση στο σώμα που ήρθε πριν από τη σκέψη, μια απάντηση κάποιου άλλου που δεν ταίριαζε με την ιστορία σας γι’ αυτόν.

4. Ζητήστε εξωτερική ανατροφοδότηση

Το σφάλμα χωρίς ανατροφοδότηση διδάσκει λίγα. Ρωτήστε έναν άνθρωπο που εμπιστεύεστε τι παρατήρησε. Σε ένα μάθημα, αυτός είναι ο ρόλος της ομάδας και του δασκάλου. Όταν είστε μόνοι, ένα ημερολόγιο που ξαναδιαβάζετε μετά από μια εβδομάδα μπορεί να λειτουργήσει ως μια εκπληκτικά ειλικρινής δεύτερη φωνή.

5. Κάντε μία προσαρμογή, και μόνο μία

Αλλάξτε μία μόνο μεταβλητή: τον χρόνο, την ένταση, το πλαίσιο, την προσδοκία. Αν αλλάξετε τα πάντα μαζί, είναι αδύνατο να ξέρετε τι βοήθησε.

6. Ξαναδοκιμάστε και ορίστε ημερομηνία αξιολόγησης

Προγραμματίστε τη δεύτερη προσπάθεια και την επόμενη αξιολόγηση. Αυτό είναι το βήμα που οι περισσότεροι παραλείπουν, και είναι αυτό που μετατρέπει μια αποτυχία σε κύκλο μάθησης αντί για μια απλή ανάμνηση.

Ένα σύντομο παράδειγμα

Μια συμμετέχουσα σε μία από τις ομάδες μας (με αλλαγμένα στοιχεία) ξεκίνησε μια καθημερινή πρακτική ελπίζοντας να νιώθει πιο ήρεμη στη δουλειά. Μετά από έναν μήνα, δεν ένιωθε πιο ήρεμη· αν μη τι άλλο, πρόσεχε περισσότερο τον εκνευρισμό της. Η πρώτη της ερμηνεία ήταν ότι «το έκανε λάθος». Δουλεύοντας με το πρωτόκολλο, παρατήρησε ότι η έκπληξη δεν ήταν ο ίδιος ο εκνευρισμός, αλλά το πόσο νωρίς τον αντιλαμβανόταν πλέον: λεπτά πριν κλιμακωθεί, και όχι μετά. Η πρακτική δεν είχε αποτύχει να την ηρεμήσει· η αρχική της πρόβλεψη απλώς μετρούσε το λάθος πράγμα. Προσάρμοσε την προσδοκία, όχι την πρακτική, και όρισε νέα ημερομηνία αξιολόγησης. Έτσι μοιάζει μια έντιμη πρακτική από μέσα.

Τι σημαίνει αυτό για δασκάλους και εκπαιδευτές

Για όσους από εμάς διδάσκουμε, ο ρόλος της αποτυχίας στην προσωπική ανάπτυξη συνεπάγεται μια ευθύνη. Μπαίνουμε στον πειρασμό να παρουσιάζουμε τις μεθόδους μας στην καλύτερη εκδοχή τους, να επιλέγουμε ιστορίες επιτυχίας, να δικαιολογούμε ό,τι δεν λειτούργησε. Κάθε ένας από αυτούς τους πειρασμούς κάνει τη μέθοδο λιγότερο μαθήσιμη για τους μαθητές μας.

Ένας αντιδογματικός δάσκαλος κάνει τρία πράγματα. Πρώτον, λέει στους μαθητές εκ των προτέρων τι μπορεί και τι δεν μπορεί να αναμένεται από μια πρακτική. Δεύτερον, δημιουργεί συνθήκες στις οποίες η αναφορά «δεν συνέβη τίποτα» ή «έκανε τα πράγματα χειρότερα» είναι εξίσου ευπρόσδεκτη με την αναφορά μιας σημαντικής ανακάλυψης. Τρίτον, είναι πρόθυμος να αλλάξει τη δική του διδασκαλία ανάλογα. Ένας δάσκαλος που δεν διορθώνει ποτέ δημόσια τον εαυτό του διδάσκει, στην ουσία, ότι η διόρθωση είναι ντροπή.

Αυτό δεν είναι αδυναμία μιας σοβαρής παράδοσης. Είναι το ανοσοποιητικό της σύστημα.

Συμπέρασμα: η αξιοπρέπεια του να κάνεις λάθος

Υπάρχει μια ήσυχη αξιοπρέπεια στο να μπορείς να πεις «έκανα λάθος», και μια ακόμη βαθύτερη στο να μπορείς να πεις «αυτή η πρακτική, που αγαπώ, δεν έκανε εδώ αυτό που ήλπιζα». Και οι δύο δηλώσεις μάς κρατούν σε επαφή με την πραγματικότητα. Και οι δύο αφήνουν την πόρτα ανοιχτή για την επόμενη προσπάθεια.

Αν η ανάπτυξη είναι μια κίνηση προς την ολότητα, τότε η αποτυχία δεν είναι παράκαμψη από αυτή την κίνηση. Είναι ένας από τους κύριους τρόπους με τους οποίους η πραγματικότητα φτάνει σε εμάς. Το ζητούμενο δεν είναι να αποτυγχάνουμε λιγότερο, αλλά να αποτυγχάνουμε σε συνθήκες όπου η αποτυχία μπορεί να μιλήσει, και να γίνουμε το είδος του ανθρώπου, και να χτίσουμε το είδος της κοινότητας, που είναι ικανό να ακούσει.

Αν θέλετε να εξερευνήσετε αυτόν τον τρόπο δουλειάς στην πράξη, ο πυλώνας της Προσωπικής Ανάπτυξης και το Ad Unum Experience είναι καλά σημεία εκκίνησης.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιος είναι ο ρόλος της αποτυχίας στην προσωπική ανάπτυξη;

Η αποτυχία είναι το σήμα ότι μια προσδοκία δεν ταίριαξε με την πραγματικότητα. Όταν γίνεται αντιληπτή χωρίς ντροπή και εξετάζεται με ειλικρίνεια, αυτή η αναντιστοιχία γίνεται πληροφορία, και η πληροφορία είναι αυτό που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να αναθεωρήσει πεποιθήσεις, συνήθειες και τρόπους σχέσης. Η ανάπτυξη χωρίς αποτυχία είναι συνήθως ανάπτυξη που δεν έχει δοκιμαστεί.

Δείχνει η έρευνα ότι μαθαίνουμε από τα λάθη μας;

Ναι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Οι ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας για τη μάθηση δείχνουν ότι τα λάθη που ακολουθούνται από διορθωτική ανατροφοδότηση βελτιώνουν τη συγκράτηση, και ότι ακόμη και οι ανεπιτυχείς προσπάθειες ανάκλησης μιας απάντησης μπορούν να ενισχύσουν τη μεταγενέστερη μάθηση. Τα λάθη χωρίς ανατροφοδότηση, ή υπό έντονη απειλή, βοηθούν πολύ λιγότερο.

Τι σχέση έχει η διαψευσιμότητα με την αυτοβελτίωση;

Μια πρακτική που μπορεί να εξηγήσει κάθε αποτέλεσμα ως επιτυχία δεν μπορεί να μάθει τίποτα. Η εφαρμογή του πνεύματος της διαψευσιμότητας σημαίνει να δηλώνετε εκ των προτέρων τι περιμένετε να αλλάξει μια πρακτική, να παρατηρείτε με ειλικρίνεια πότε δεν το αλλάζει και να προσαρμόζεστε. Είναι μια δικλίδα ασφαλείας απέναντι στην αυτοεξαπάτηση και στην εξάρτηση από δασκάλους.

Αρκεί η νοοτροπία ανάπτυξης για να μετατραπεί η αποτυχία σε ανάπτυξη;

Όχι από μόνη της. Μεγάλες μετα-αναλύσεις βρήκαν μόνο ασθενείς μέσες συσχετίσεις ανάμεσα στη νοοτροπία ανάπτυξης και τη σχολική επίδοση. Οι πεποιθήσεις για τις ικανότητες μετρούν λιγότερο από τις συγκεκριμένες συνθήκες: σαφή ανατροφοδότηση, ψυχολογική ασφάλεια, την ευκαιρία για νέα προσπάθεια και χρόνο.

Τι είναι η «παραγωγική αποτυχία»;

Είναι ένας διδακτικός σχεδιασμός, που περιέγραψε ο Manu Kapur, στον οποίο οι μαθητές επιχειρούν πρώτα προβλήματα που δεν μπορούν ακόμη να λύσουν πλήρως και λαμβάνουν διδασκαλία στη συνέχεια. Ο οριοθετημένος αγώνας τούς προετοιμάζει να κατανοήσουν τη λύση βαθύτερα. Η λέξη-κλειδί είναι ο σχεδιασμός: ο αγώνας είναι σκόπιμος και ακολουθείται από εδραίωση.

Πώς προσεγγίζει το Ad Unum την αποτυχία και το σφάλμα;

Το Ad Unum αντιμετωπίζει το σφάλμα ως μέρος του μονοπατιού προς την ενότητα και όχι ως απόδειξη προσωπικής ανεπάρκειας. Οι πρακτικές προσφέρονται ως εμπειρίες που δοκιμάζονται στη ζωή του καθενός, με έντιμο αναστοχασμό για το τι αλλάζει και τι όχι, και ποτέ ως υποσχέσεις εγγυημένων αποτελεσμάτων.

Μπορούν οι ενεργειακές πρακτικές να αντικαταστήσουν τη θεραπεία μετά από μια επώδυνη αποτυχία;

Όχι. Οι πρακτικές του Ad Unum είναι πρακτικές ευεξίας και επίγνωσης. Μπορούν να συμπληρώσουν, αλλά ποτέ να αντικαταστήσουν, την ιατρική ή ψυχολογική φροντίδα. Όποιος παλεύει με επίμονη δυσφορία μετά από μια απώλεια ή αποτυχία θα πρέπει να αναζητήσει εξειδικευμένη επαγγελματική υποστήριξη.

Πηγές

1. Schultz, W., Dayan, P., & Montague, P. R. (1997). A neural substrate of prediction and reward. Science, 275(5306), 1593–1599. https://doi.org/10.1126/science.275.5306.1593
2. Metcalfe, J. (2017). Learning from errors. Annual Review of Psychology, 68, 465–489. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010416-044022
3. Kornell, N., Hays, M. J., & Bjork, R. A. (2009). Unsuccessful retrieval attempts enhance subsequent learning. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 35(4), 989–998. https://doi.org/10.1037/a0015729
4. Kapur, M. (2008). Productive failure. Cognition and Instruction, 26(3), 379–424. https://doi.org/10.1080/07370000802212669
5. Ericsson, K. A., Krampe, R. T., & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363–406. https://doi.org/10.1037/0033-295X.100.3.363
6. Sisk, V. F., Burgoyne, A. P., Sun, J., Butler, J. L., & Macnamara, B. N. (2018). To what extent and under which circumstances are growth mind-sets important to academic achievement? Two meta-analyses. Psychological Science, 29(4), 549–571. https://doi.org/10.1177/0956797617739704
7. Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/2666999
8. Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01
9. Thornton, S. Karl Popper. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/popper/
10. Musgrave, A., & Pigden, C. Imre Lakatos. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/lakatos/

Το άρθρο αυτό έχει εκπαιδευτικό χαρακτήρα και σκοπό την ευεξία. Δεν παρέχει ιατρικές ή ψυχολογικές συμβουλές, και οι πρακτικές που περιγράφονται είναι συμπληρωματικές, ποτέ υποκατάστατο, της επαγγελματικής φροντίδας.

Guglielmo Poli
Διευθυντής της Reconnective Academy International
Συγγραφέας του Consciousness and Healing
Ιδρυτής του Ad Unum Experience