Dlaczego ludzie upadają do tyłu na scenie: oczekiwanie, zarażanie emocjami i ten, kto łapie cię od tyłu

Za kulisami · cykl o tajnikach warsztatu na wielkich scenach rozwoju osobistego

„Nie martw się. Ktoś będzie tuż za tobą.”

To zdanie pada ciepło, niemal czule, kilka minut przed chwilą, na którą czeka cała sala. Potem na scenę cicho wchodzi rząd pomocników i zajmuje pozycje – po jednym za każdym ochotnikiem. Stopy złączone. Oczy zamknięte. Ramiona otwarte lub uniesione. Muzyka cichnie. Osoba prowadząca wieczór przesuwa się wzdłuż szeregu, jej dłoń unosi się ku kolejnym czołom, a ochotnicy jeden po drugim przechylają się do tyłu, w czekające ramiona. Niektórzy się śmieją, niektórzy płaczą, niektórzy długo leżą na wykładzinie. Kilkoro zostaje na nogach, z lekkim zakłopotaniem.

To scena zbiorcza, złożona ze wzorców szeroko opisywanych w kontekście wydarzeń poświęconych rozwojowi osobistemu, motywacji i dobrostanowi; nie jest relacją z żadnego konkretnego wydarzenia, osoby ani organizacji. Pytanie, które leży w jej centrum, jest proste i zasługuje na uczciwą odpowiedź: dlaczego ludzie upadają do tyłu na scenie i dlaczego zawsze ktoś już stoi na miejscu, żeby ich złapać?

Nie chcemy z nikogo kpić. Osoby, które upadają, w przytłaczającej większości przypadków nie grają. Dzieje się z nimi coś prawdziwego. Ale „dzieje się coś prawdziwego” i „to dowodzi tego, czego według sceny dowodzi” to dwa bardzo różne stwierdzenia, a publiczność ma prawo znać tę różnicę. W tym artykule przyglądamy się działającym tu mechanizmom – oczekiwaniu, zarażaniu emocjami, konformizmowi, wspólnemu scenariuszowi – temu, co o każdym z nich mówią badania, temu, co nie znajduje w nich potwierdzenia, oraz temu, co sami wybieramy w Ad Unum.

Spis treści

1. Jasne definicje
2. Co mówią badania
3. Anatomia upadku do tyłu
4. Uczciwy zwrot akcji
5. Dlaczego ludzie upadają do tyłu na scenie? Pięć hipotez
6. Ryzyka nazwane wprost
7. Zobowiązania Ad Unum
8. Lista kontrolna dla publiczności
9. Zakończenie: prawo publiczności do wiedzy
10. Najczęstsze pytania
11. Źródła

Jasne definicje

Zanim rozłożymy tę scenę na części, warto nazwać jej elementy. Każda z poniższych definicji ma być zrozumiała sama w sobie.

Upadek do tyłu na scenie: publiczny moment, w którym stojący uczestnik, zwykle z zamkniętymi oczami i pomocnikiem za plecami, traci równowagę do tyłu podczas demonstracji, błogosławieństwa lub chwili pracy z energią, po czym zostaje złapany i ułożony na ziemi.

Oczekiwanie reakcji: przewidywanie, że wystąpi u nas określona automatyczna reakcja – poczucie ciepła, rozluźnienie, kołysanie się. Badania pokazują, że takie oczekiwania mogą przyczyniać się do wywołania właśnie tych reakcji, których dotyczą.

Zarażanie emocjami: skłonność do automatycznego naśladowania mimiki, głosu, postawy i ruchów innych ludzi, a w efekcie do emocjonalnego upodabniania się do nich.

Konformizm: zmiana własnego zachowania lub osądu w celu dopasowania się do grupy, nawet gdy nikt otwarcie o to nie prosi, a czasem nawet wtedy, gdy nasze zmysły mówią co innego.

Charakterystyki żądań (ang. demand characteristics): wskazówki zawarte w sytuacji, które mówią uczestnikom, czego się od nich oczekuje. Ludzie mają tendencję do wychwytywania tych wskazówek i – często nieświadomie – do współpracy.

Ignorancja pluralistyczna: sytuacja, w której większość członków grupy prywatnie czuje jedno, ale wierzy, że wszyscy inni czują coś przeciwnego, więc każdy milczy.

Kontrola postawy: nieustanna praca, jaką wykonuje układ nerwowy, aby utrzymać nas w pozycji pionowej, łącząc informacje z oczu, ucha wewnętrznego i ciała (stóp, stawów, mięśni).

Ad Unum: podejście doświadczeniowe opracowane przez Reconnective Academy International, zakorzenione w filozofii Jedni (idei Plotyna o „powrocie” do jedności) i ukierunkowane na autonomię, a nie na zależność od metody czy nauczyciela. Więcej przeczytasz na stronie Ad Unum.

Ad Unum Experience: doświadczeniowy format grupowy Ad Unum, w którym ludzie pracują z obecnością, uwagą i ciszą w małych grupach, z jasnymi wyjaśnieniami i bez spektakularnych demonstracji.

Ad Unum Energy Healing: kurs Ad Unum poświęcony pracy z energią, prowadzony jako edukacyjna i doświadczeniowa praktyka dobrostanu i świadomości, uzupełniająca – i nigdy niezastępująca – opieki medycznej lub psychologicznej.

Co mówią badania

Żadne z poniższych badań nie zostało zaplanowane specjalnie z myślą o upadkach na scenie. Opisują one ogólne mechanizmy, które scena potrafi połączyć w ciągu jednej minuty. Każde ma swoje ograniczenia, które wskażemy.

1. Oczekiwania mogą wytwarzać doświadczenia

W 1985 roku psycholog Irving Kirsch zaproponował pojęcie oczekiwania reakcji (response expectancy): oczekiwanie automatycznej reakcji zwiększa prawdopodobieństwo jej wystąpienia. Jeśli jestem przekonany, że za chwilę poczuję ciepło w dłoniach, łatwiej zauważę – i częściowo wytworzę – odczucia ciepła. Nie chodzi o to, że doświadczenie jest „fałszywe”; chodzi o to, że oczekiwanie jest jednym z jego aktywnych składników (Kirsch, 1985).

Na scenie oczekiwania buduje się starannie: świadectwa przed tą chwilą, opis tego, co „niektórzy czują”, widoczny rząd pomocników. Zanim ochotnik zamknie oczy, scenariusz jest już w jego ciele.

2. Emocje rozchodzą się przez ciała

Elaine Hatfield, John Cacioppo i Richard Rapson podsumowali dziesięciolecia badań pokazujących, że automatycznie naśladujemy mimikę, głos i postawę innych oraz że to naśladowanie zwrotnie wpływa na nasze własne uczucia (Hatfield, Cacioppo & Rapson, 1993). W dużej sali, gdy pierwsza osoba upada ze śmiechem lub płaczem, setki ludzi czują niewielkie echo tej emocji. Emocja staje się wspólna, zanim ktokolwiek cokolwiek postanowi.

3. Grupy naginają percepcję

W klasycznych eksperymentach Solomona Ascha uczestnicy oceniali długość linii – łatwe zadanie. Gdy grupa podstawionych osób podawała ewidentnie błędne odpowiedzi, uczestnicy dostosowywali się do grupy w mniej więcej jednej trzeciej kluczowych prób, a około trzech czwartych uległo co najmniej raz (Asch, 1956). Metaanaliza 133 badań z 17 krajów potwierdziła, że efekt jest solidny, choć różni się w zależności od kultury i epoki (Bond & Smith, 1996).

Ocenianie linii w laboratorium to nie to samo co stanie na scenie i nie powinniśmy naciągać danych. Kierunek jest jednak jasny: gdy wszyscy wokół nas robią jedno, zrobienie czegoś innego kosztuje wysiłek.

4. Sytuacje mówią nam, co robić

Martin Orne wykazał, że osoby biorące udział w eksperymentach aktywnie szukają „właściwego” zachowania i mają skłonność do jego dostarczania – nazwał to charakterystykami żądań (Orne, 1962). Pomocnik stojący za tobą z otwartymi ramionami to jedna z najwyraźniejszych charakterystyk żądań, jakie może stworzyć scena. Nie mówi: „możesz upaść”. Mówi: „tu się upada”.

5. Postrzegany autorytet zmienia sposób, w jaki słuchamy

W niewielkim badaniu z wykorzystaniem obrazowania mózgu Uffe Schjoedt i współpracownicy poprosili osoby wierzące i niewierzące o wysłuchanie modlitw. Uczestnikom powiedziano, że niektóre z nich wypowiada osoba o szczególnym darze uzdrawiania; w rzeczywistości wszystkie czytali zwykli ludzie. U osób wierzących obszary związane z kontrolą wykonawczą i czujnością były mniej aktywne, gdy sądziły, że mówca ma dar (Schjoedt et al., 2011). Próba była mała, a kontekst religijny, dlatego potrzebna jest ostrożność. Mimo to wynik pasuje do powszechnego doświadczenia: gdy przypisujemy komuś szczególną moc, nasza krytyczna uwaga słabnie.

6. Milcząca większość może nie być większością

Deborah Prentice i Dale Miller udokumentowali ignorancję pluralistyczną: studenci prywatnie czuli się mniej komfortowo z normami picia alkoholu na kampusie, niż – jak sądzili – czuli się ich rówieśnicy, więc milczeli (Prentice & Miller, 1993). Na sali osoby, które nic nie poczuły, często wierzą, że są jedyne – i dlatego nic nie mówią.

7. Stanie w bezruchu to aktywne zadanie

Na koniec odrobina zwykłej fizjologii. Robert Peterka pokazał, jak układ nerwowy nieustannie na nowo waży informacje ze wzroku, ucha wewnętrznego i ciała, aby utrzymać nas w pionie (Peterka, 2002). Gdy odbierze się wzrok, złączy stopy i odchyli głowę do tyłu, ta sztuka utrzymywania równowagi staje się delikatniejsza. Niewielkie siły – zbliżająca się dłoń, lekki dotyk, głęboki oddech – znaczą wtedy więcej niż zwykle.

Anatomia upadku do tyłu

Oto scena rozłożona na siedem etapów. Nie każda scena wykorzystuje wszystkie, a kolejność bywa różna. Każdy etap ma własną nazwę i własne zakotwiczenie w badaniach.

1. Zapowiedź. Przed tą chwilą ktoś opisuje, co „często się dzieje”: fala, uwolnienie, „niektórzy z was mogą potrzebować się położyć”. Publiczność wie już, jak wygląda autentyczna reakcja. Mechanizm: oczekiwanie reakcji (Kirsch).
2. Łapiący. Pomocnicy w widoczny sposób zajmują miejsca za każdym ochotnikiem. Przekaz jest jasny i zarazem uspokajający: upadek jest oczekiwany, a upadek jest bezpieczny. Mechanizm: charakterystyki żądań (Orne).
3. Postawa. Stopy złączone, oczy zamknięte, czasem głowa odchylona do góry i ręce uniesione. Każdy z tych elementów czyni równowagę bardziej kruchą. Mechanizm: kontrola postawy bez udziału wzroku (Peterka).
4. Zbliżenie. Dłoń przesuwa się w stronę czoła lub klatki piersiowej albo lekko ich dotyka. Przy zamkniętych oczach zbliżająca się dłoń lub lekki kontakt łatwo przenosi ciężar ciała na pięty. Nie wymaga to żadnego zamiaru pchnięcia; ciało robi to samo. Mechanizm: kontrola postawy plus oczekiwanie.
5. Pierwsi. Pierwsi ochotnicy, którzy upadają, wyznaczają normę dla wszystkich kolejnych. Śmiech, łzy i ulga rozchodzą się po sali. Mechanizm: zarażanie emocjami (Hatfield i in.) oraz konformizm (Asch; Bond & Smith).
6. Aura prowadzącego. Osoba przesuwająca się wzdłuż szeregu została przedstawiona jako ktoś obdarzony szczególnym darem. Uwaga przenosi się z pytania „co się ze mną dzieje?” na „co dzieje się za jej sprawą?”. Mechanizm: przypisywany autorytet (Schjoedt i in.).
7. Milczenie tych, którzy ustali. Osoby, które nie upadły, nie zabierają głosu. Wiele z nich zakłada, że były „zablokowane” albo „niewystarczająco otwarte”. Ich milczenie sprawia, że upadki wyglądają na powszechne. Mechanizm: ignorancja pluralistyczna (Prentice & Miller).

Razem te siedem etapów tworzy chwilę, która każdemu, kto w niej uczestniczy, wydaje się spontaniczna. Właśnie to daje jej siłę – i właśnie dlatego zasługuje ona na wyjaśnienie.

Uczciwy zwrot akcji

W tym miejscu analiza mogłaby stać się cyniczna, a tego nie chcemy. Powiedzmy więc jasno, czego dowody nie potwierdzają – w obu kierunkach.

Nie potwierdzają twierdzenia, że upadek do tyłu cokolwiek mierzy w odniesieniu do osoby prowadzącej. Nie znaleźliśmy żadnego rzetelnego badania pokazującego, że upadki na scenie zależą od szczególnej mocy prowadzącego, a nie od kontekstu. Opisane wyżej mechanizmy wystarczają, by wyjaśnić ten wzorzec, a obecność łapiących, muzyki i zapowiedzi to dokładnie to, czego spodziewalibyśmy się, gdyby dużą część pracy wykonywał kontekst.

Nie potwierdzają też twierdzenia, że osoby, które upadają, udają. Oczekiwanie, zarażanie emocjami i konformizm działają w dużej mierze poza świadomą kontrolą. Ulga, łzy, poczucie puszczenia mogą być całkowicie szczere. Wiele osób opisuje tę chwilę jako znaczącą i nie mamy powodu lekceważyć tego, co poczuły.

Uczciwe stanowisko jest więc węższe niż oba hasła: doświadczenie może być prawdziwe, a wyjaśnienie podawane ze sceny może mimo to być błędne. I jeszcze jedna kwestia ma ogromne znaczenie. Osoba, która została na nogach, nie poniosła porażki. Pozostanie w pionie nie jest oznaką zamknięcia, blokady ani oporu; to jeden z normalnych wyników sytuacji, w której działa wiele czynników.

Dlaczego ludzie upadają do tyłu na scenie? Pięć hipotez

Nie potrafimy czytać niczyich intencji i nie będziemy próbować. Oto pięć możliwych powodów, dla których na scenie pojawiają się upadki do tyłu – od najbardziej życzliwego do najmniej życzliwego.

1. Odziedziczona tradycja. Wielu prowadzących nauczyło się tego formatu od własnych nauczycieli, w dobrej wierze. Widzieli, jak ludzie upadają, byli poruszeni, kontynuowali. Im również nikt nie wyjaśnił mechanizmów.
2. Przede wszystkim bezpieczeństwo. Łapiący pojawiają się czasem dlatego, że kiedyś ktoś niespodziewanie upadł. Intencja jest ochronna. Skutkiem ubocznym jest to, że sami łapiący zaczynają sygnalizować, co powinno się wydarzyć.
3. Potrzeba czegoś widocznego. Wewnętrznych doświadczeń nie widać z ostatniego rzędu. Upadek widać. W dużej sali scena ma tendencję do nagradzania tego, co da się zobaczyć.
4. Demonstracja, która sprzedaje. Rząd ludzi na podłodze przekonuje. Może stać się argumentem za kolejnym kursem, kolejnym poziomem, kolejnym wyjazdem – choć nikt nie mówi tego wprost.
5. Kontrola nad salą. Na najmniej życzliwym krańcu upadek może stać się sposobem na potwierdzenie szczególnego statusu prowadzącego i zależności grupy od niego. Na to zastosowanie publiczność powinna być najbardziej wyczulona.

Ryzyka nazwane wprost

• Urazy fizyczne. Łapiący nie zawsze są przeszkoleni; głowy i szyje uderzają o podłogę, krzesła i innych ludzi. Szczególnie narażone są osoby starsze, osoby z zawrotami głowy, problemami z kręgosłupem lub osteoporozą oraz każdy, kto przyjmuje leki wpływające na równowagę.
• Presja na zgodę. Gdy szereg już się uformował, wyjście z niego na oczach setek ludzi jest trudne. Dotyk na czole lub klatce piersiowej nie zawsze jest wyraźnie uzgodniony.
• Samoocena u tych, którzy nie upadli. Osoby, które zostały na nogach, mogą wyjść z poczuciem, że są wybrakowane, „zablokowane” lub mniej wartościowe. To realny koszt, nawet jeśli nikt go nie widzi.
• Błędne przypisanie. Jeśli upadek przedstawia się jako dowód, ludzie mogą podejmować ważne decyzje – dotyczące pieniędzy, zdrowia czy relacji – na podstawie efektu kontekstu.
• Uzależnienie od spektakularnych doznań. Gdy intensywność staje się miarą wartości, cichsze doświadczenia zaczynają wyglądać na porażki, a poszukiwanie kolejnej „wielkiej chwili” może zastąpić prawdziwą integrację.

Żadne z tych ryzyk nie wymaga złych intencji. Wynikają one z samego formatu. Dlatego właśnie ten format zasługuje na uwagę.

Zobowiązania Ad Unum

Wyjaśnianie techniki scenicznej ma sens tylko wtedy, gdy mówimy też, co robimy sami. Oto zobowiązania, których trzymamy się na kursach Ad Unum Experience i Ad Unum Energy Healing:

• Nie inscenizujemy upadków. Nie ma szeregów ochotników, nie ma łapiących ustawionych z wyprzedzeniem, nie ma demonstracji obliczonych na wywołanie widocznej reakcji.
• Pracujemy w stabilnych pozycjach. Gdy praktyka wymaga bezruchu, ludzie siedzą lub leżą wygodnie i bezpiecznie. Nikogo nie prosimy, by stał ze złączonymi stopami i zamkniętymi oczami, podczas gdy ktoś się do niego zbliża.
• Nie piszemy scenariusza twojego doświadczenia. Nie zapowiadamy z góry, co „masz” poczuć. Opisujemy, co zamierzamy robić, a nie to, co wydarzy się w tobie.
• „Nic” to pełnoprawny wynik. Poczuć dużo, mało lub nic – wszystko to jest równie ważne i nie mówi nic o twojej otwartości ani o twojej wartości.
• Dotyk jest zapowiadany i dobrowolny. Gdy kontakt jest częścią praktyki, jest lekki, wcześniej wyjaśniony i zawsze możesz z niego zrezygnować bez podawania powodu.
• Żadna reakcja nie służy jako dowód. Nigdy nie wykorzystujemy reakcji ciała – twojej ani niczyjej – jako dowodu jakiejś mocy ani jako argumentu do sprzedaży czegokolwiek.

U podstaw tych praktycznych wyborów leży prosta idea z filozofii Jedni: liczy się nie to, co dzieje się z tobą na oczach innych, ale to, co możesz rozpoznać i zintegrować w sobie, we własnym tempie. Rozwój zależny od sceny, prowadzącego czy dramatycznej chwili jest kruchy. Rozwój, który potrafisz rozpoznać samodzielnie, jest trwały – i dlatego rozwój osobisty, tak jak go rozumiemy, zmierza ku autonomii.

Lista kontrolna dla publiczności

Jeśli jesteś na wydarzeniu, na którym ludzi zaprasza się, by wyszli na przód i ustawili się w szeregu, te pytania mogą pomóc ci zachować obecność i wolność:

1. Czy ktoś opisał z góry, co „mam” poczuć lub zrobić?
2. Czy za ochotnikami stoją już ustawieni ludzie, zanim cokolwiek się wydarzyło?
3. Czy prosi się mnie o stanie ze złączonymi stopami i zamkniętymi oczami? Czy można zamiast tego zrobić to na siedząco?
4. Czy ktoś zapytał mnie o pozwolenie, zanim mnie dotknął – i czy czuję, że mogę swobodnie odmówić?
5. Czy reakcja osób na scenie jest przedstawiana jako dowód czegoś?
6. Co dzieje się z osobami, które zostają na nogach? Czy traktuje się je z takim samym szacunkiem?
7. Czy wkrótce po tej chwili proponuje się jakąś decyzję, zakup lub zobowiązanie?
8. Czy jutro, po odpoczynku, opiszę to, co się wydarzyło, w ten sam sposób?

Żadne z tych pytań nie wymaga nieufności. Po prostu przywracają przestrzeń, w której możesz wybierać.

Zakończenie: prawo publiczności do wiedzy

Upadek do tyłu to jeden z najbardziej uderzających obrazów wielkiej sceny rozwoju osobistego. To także jeden z najłatwiejszych do wyjaśnienia: oczekiwanie, zarażanie emocjami, konformizm, scenariusz wspólny dla wszystkich na sali i ciało stojące w pozycji, w której równowaga jest już delikatna. Wyjaśnienie go niczego nie odbiera osobom, które poczuły coś prawdziwego. Po prostu zwraca im prawo do zrozumienia, co się wydarzyło.

Techniki stosowane otwarcie mogą mieć uzasadnioną wartość: rytuał puszczania, wspólna chwila, zbiorowa emocja. Problem zaczyna się wtedy, gdy technikę stosuje się bez nazywania jej, a jej skutki przedstawia się jako dowód. Publiczność ma prawo wiedzieć, co się robi, dlaczego oraz czego to dowodzi, a czego nie. Poszanowanie tego prawa jest dla nas pierwszą formą troski.

Najczęstsze pytania

Dlaczego ludzie upadają do tyłu na scenie podczas seminariów i dużych wydarzeń?

Najczęściej dlatego, że działa jednocześnie kilka dobrze udokumentowanych mechanizmów: oczekiwania wytworzone wcześniej, zarażanie emocjami od pierwszych osób, które upadają, konformizm społeczny, widoczna obecność łapiących oraz postawa – stopy złączone, oczy zamknięte – w której równowaga jest już krucha. Doświadczenie może być szczere; wyjaśnienie podawane ze sceny – niekoniecznie.

Czy osoby, które upadają, udają?

W ogromnej większości przypadków nie. Te mechanizmy działają w dużej mierze poza świadomą kontrolą. Ludzie mogą odczuwać prawdziwą ulgę, wzruszenie lub uwolnienie. Badania nie potwierdzają natomiast traktowania upadku jako dowodu szczególnej mocy.

Jeśli ktoś nie upadł, czy to znaczy, że był zablokowany albo zamknięty?

Nie. Pozostanie na nogach to jeden z normalnych wyników tej sytuacji. Nie mówi nic o twojej otwartości, wrażliwości ani wartości. Często wiele innych osób na sali czuło to samo, ale milczało.

Dlaczego za ochotnikami zawsze stoją łapiący?

Częściowo ze względów bezpieczeństwa, co jest realną troską. Ale łapiący działają też jako silny sygnał tego, czego się oczekuje. Pomocnik stojący za tobą komunikuje, że upadek jest przewidywanym wynikiem – co zwiększa jego prawdopodobieństwo.

Czy upadanie do tyłu na scenie jest niebezpieczne?

Może być. Upadki mogą powodować urazy głowy, szyi lub pleców, zwłaszcza gdy łapiący nie są przeszkoleni albo uczestnicy są starsi lub mają problemy z równowagą. Każdy, kto martwi się o swoje zdrowie, powinien móc wziąć udział na siedząco – albo wcale – bez presji.

Czy Ad Unum stosuje upadki do tyłu?

Nie. W Ad Unum Experience i Ad Unum Energy Healing nie inscenizujemy upadków ani nie ustawiamy łapiących, pracujemy na siedząco lub na leżąco, nie mówimy ludziom z góry, co mają poczuć, i nigdy nie wykorzystujemy reakcji ciała jako dowodu ani jako argumentu sprzedażowego.

Czy wspólna chwila emocji nadal może mieć wartość?

Tak. Wspólne emocje, rytuały i chwile uwolnienia mogą mieć znaczenie. Ich wartość polega na tym, by korzystać z nich otwarcie, za zgodą i bez przedstawiania ich skutków jako dowodu czegoś, czego nie dowodzą.

Treści Ad Unum mają charakter edukacyjny i doświadczeniowy. Nie zastępują diagnozy ani leczenia medycznego czy psychologicznego.

Źródła

• Asch, S. E. (1956). Studies of independence and conformity: I. A minority of one against a unanimous majority. Psychological Monographs, 70(9), 1–70. https://doi.org/10.1037/h0093718
• Bond, R., & Smith, P. B. (1996). Culture and conformity: A meta-analysis of studies using Asch’s line judgment task. Psychological Bulletin, 119(1), 111–137. https://doi.org/10.1037/0033-2909.119.1.111
• Hatfield, E., Cacioppo, J. T., & Rapson, R. L. (1993). Emotional contagion. Current Directions in Psychological Science, 2(3), 96–99. https://doi.org/10.1111/1467-8721.ep10770953
• Kirsch, I. (1985). Response expectancy as a determinant of experience and behavior. American Psychologist, 40(11), 1189–1202. https://doi.org/10.1037/0003-066X.40.11.1189
• Orne, M. T. (1962). On the social psychology of the psychological experiment: With particular reference to demand characteristics and their implications. American Psychologist, 17(11), 776–783. https://doi.org/10.1037/h0043424
• Peterka, R. J. (2002). Sensorimotor integration in human postural control. Journal of Neurophysiology, 88(3), 1097–1118. https://doi.org/10.1152/jn.2002.88.3.1097
• Prentice, D. A., & Miller, D. T. (1993). Pluralistic ignorance and alcohol use on campus: Some consequences of misperceiving the social norm. Journal of Personality and Social Psychology, 64(2), 243–256. https://doi.org/10.1037/0022-3514.64.2.243
• Schjoedt, U., Stødkilde-Jørgensen, H., Geertz, A. W., Lund, T. E., & Roepstorff, A. (2011). The power of charisma — perceived charisma inhibits the frontal executive network of believers in intercessory prayer. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 6(1), 119–127. https://doi.org/10.1093/scan/nsq023

Guglielmo Poli
Dyrektor Reconnective Academy International
Autor Consciousness and Healing
Założyciel Ad Unum Experience